{"id":1876,"date":"2013-09-03T13:48:06","date_gmt":"2013-09-03T10:48:06","guid":{"rendered":"http:\/\/www.kirdki.com\/?p=1876"},"modified":"2020-03-25T19:35:19","modified_gmt":"2020-03-25T16:35:19","slug":"rapore-kurd-ye-ismet-inonu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.kirdki.com\/?p=1876","title":{"rendered":"Rapor\u00ea Kurd Y\u00ea \u00cesmet \u00cenonu"},"content":{"rendered":"<p align=\"right\"><b><br \/>\nN.CELAL\u00ce<\/b><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Belgey\u00ee tarix\u00ee semed\u00ea ro\u015fnkerdi\u015f\u00ea tar\u00eex\u00ea miletan n\u00ee\u015fan\u00ea m\u00fbh\u00eem \u00ea. Her milet n\u00ea belgeyan sey yew qiymeto p\u00eel v\u00eenena \u00fb pawena. Ma kurdan miyan de tarixnu\u015fti\u015fi de yew ekola ver\u00ean \u00e7in a. Tar\u00eex\u00ea kurdan zaf\u00ea het\u00ea \u015faran\u00ea b\u00eenan ra amo nu\u015fti\u015f. Her \u00e7end, \u00e7end eser\u00ea ver\u00ean est\u00ea z\u00ee zaf tay \u00ea. Kurdan bad\u00ea 1900 destkerd tarixnu\u015fti\u015f. Bad\u00ea 1900an mintiqay\u00ea kurdan de zaf \u00e7\u00ee qewm\u00eeye, mintiqa b\u00eeya \u015fah\u00eed\u00ea zaf hed\u00eeseyan\u00ea p\u00eelan. In\u00ea ra kurdan \u00fb coxraf\u00eeyay\u00ea yin ser o sey belg\u00ea, rapor \u00fb k\u00eetaban zaf \u00e7\u00ee nus\u00eeyay\u00ea. Her \u00e7end teref\u00ea xo ra ewn\u00eey\u00ea mesele ra z\u00ee reyna zaf zanay\u00ee\u015fo muh\u00eem \u00a0tede esto. Rapor\u00ea ke dest\u00ea devlet ra d\u00eeyay\u00ea nu\u015fti\u015f z\u00ee \u00eenan ra y\u00ea. \u00cen raporan de zaf \u00e7\u00ee sey \u00eet\u00eeraf (ro xonay\u00ee\u015f) \u00ea. Rapor\u00ea \u00cesmet \u00cenonu z\u00ee \u00eenan ra yew o.<\/p>\n<p>\u00cesmet \u00cenonu 1935 de bi emr\u00ee M.Kemal \u015f\u00eeyo bajaran\u00ea Kurdistan\u00ee \u00fb dima z\u00ee yew rapor amede kerdo. No rapor dest\u00ea dewlet de, \u00a0wedarti bi. \u00a0Rojnamevan Sayg\u0131 Ozturk vist(!) xo dest \u00fb \u00e7ap kerd. Qapax\u00ea k\u00eetab\u00ee de no vatey\u00ea \u00cenonu nu\u015fteyo: &#8220;Eke Erz\u00eengan yew merkez\u00ea kurdan bo, ez tersena ke Kurdistan avan bo.&#8221;<\/p>\n<p>&#8220;Rojhelat de semed\u00ea cay\u00ea xo (\u00eeqt\u00eedar\u00ea xo) \u015fed\u00eenay\u00ee\u015f Xarpet zaf muh\u00eem o.&#8221; Na qal semed\u00ea aw\u00ea De\u015fta Xarp\u00eat de ameya vati\u015f. De\u015fta Xarp\u00eat bi aw\u00ea b\u00eeran aw d\u00eeyen\u00ee, deman\u00ea pey\u00eanan de aw bena k\u00eam \u00fb renc bena zor. Xarpetij\u00ee z\u00ee semed\u00ea helkerd\u00ee\u015f\u00ee meseleye awe \u00cenonu ra van\u00ee. \u00a0\u00cenonu vano: &#8220;Xarpet semed\u00ea ma zaf muhim o. Ma ameyox\u00ea de e\u015fken\u00ea biki caye \u00eeskan. Narey gan\u00ee ma meseley\u00ea aw\u00ea Xarpet\u00ee r\u00ea \u00e7arey\u00eak biv\u00eeni.&#8221; Yeno famkerdi\u015f ke Cumhuriyet bi \u00e7im\u00ea \u00eeqt\u00eedar\u00ee ra ewn\u00eeyayo her \u00e7\u00ee ra. C\u00ear de rapor ra tay\u00ee \u00eefadey\u00ea winayin fek\u00ea \u00cenonu ra neql b\u00ee:<\/p>\n<p>&#8220;Eke ma xirist\u00eeyanan \u00fb ereban Merd\u00een ra veji, ca de kurd\u00ee caye \u00eenan gen\u00ee. Sert de\u00a0 hev\u00eas\u00ee tirkt\u00ee tede esto. Bedl\u00ees, miyan\u00ea H\u00eezan \u00fb Mutk\u00ee de da\u00eema bi dest\u00ea devlet b\u00eey\u00ea merkez\u00ea bajar\u00ee, Bedl\u00ees yew bajaro tirk o. Hewna t\u00eana bi dest\u00ea devlet \u015fikeno bibo yew merkezo tirk. Ek\u2019 caverd\u00eeya yew demo kilm de beno yew dewa kurd \u00fb \u00eemkan\u00ea e\u015fnaviti\u015f\u00ea tirk\u00ee mintiqay\u00ea Mutk\u00ee, Xarzan \u00fb Hizan de n\u00eamanena. Bedl\u00ees n\u00eaben\u00ee (\u00e7in b\u00een\u00ee) gan\u00ee ma bivira\u015ften\u00ee. Ay ra gani ma kuwet bidi Bedl\u00ees. \u015ear\u00ea Bedl\u00ees museyo \u015fiyero cayan\u00ea kurdan, n\u00ea hal semede kultur\u00ea tirkan ma re ardimkar o. Mintiqay\u00ea kurd \u00fb ereban de memuratiyan\u00ea qijan ma e\u015fk\u00ean\u00ea bidi Bedl\u00eesijan.\u00a0 Bi yew di qezay\u00ee lez\u00fbb\u00eaz\u00a0 gan\u00ee Bedl\u00ees ro gire bid\u00eeyay\u00ee, wilayet\u00eey\u00ea Bedl\u00ees tep\u00eeya bid\u00ee \u00fb mektep, \u00e7ar\u015f\u00ee ve b\u00eenay\u00ea dewlet biviraz\u00ee .&#8221;<\/p>\n<p>&#8220;Qeazay\u00ea Trabzon Surmene ra mihac\u00eer ard\u00ee Tetwan. Surmene \u00fb \u00ceran ra tirk ardi Wan de ki\u015ft\u00ea gol de ca dayo ci. No par\u00e7ey\u00ea yew plan a pil o. Mihac\u00eer hal\u00ee xo ra \u015f\u00eekayet ken\u00ee. No hal\u00ee ez qehernaya.&#8221;<\/p>\n<p>&#8220;Dew\u00ee ke Armen\u00eeyan ra b\u00eey\u00ee veng kurd\u00ee hewl\u00eeye ci. Erc\u00ee\u015f, Xelat bajar\u00ea tirk \u00ea. \u015ear\u00ea n\u00ea qezan van\u00ea ke dormal\u00ea ma bi tirkan dek\u00een. De\u015ft\u00ea de dew\u00ea ke Armen\u00eeyan ra b\u00ee vengi, Kurdan\u00ea Mutk\u00ee b\u00ee de la tersen\u00ee biwirazn\u00ee. Mi va t\u00eeye med\u00een.&#8221;<\/p>\n<p>&#8220;Bulanik bajaro tirk o, Agir\u00ee yew bajaro kurd o la hukumat re nezd\u00eeyo. \u015eare ey de meyle tirkt\u00ee esto \u00fb c\u00eer \u00ee. Ixd\u00eer de kurd\u00ea ke Harekate Agir\u00ee de caye xo ra wirazn\u00eeyay\u00ee \u00fb am\u00ea dewan\u00ea vengan \u00ea Armen\u00eeyan, erd\u00eak hol girewt. F\u00eekre mi gore gan\u00ee cayan\u00ea xo ra n\u00eavej\u00ee . Po\u015fman\u00eeye \u00fb c\u00eer\u00eeye yin bes a.&#8221;<\/p>\n<p>&#8220;Erz\u00eengan de \u015far gerey\u00ea dersimijan keno ke &#8220;Dersim\u00eej \u00e7apul dan\u00ee ma ro.&#8221; Gorey\u00ea vat\u00ee\u015f\u00ee \u015far\u00ee Erz\u00eengan, Dersimijan yin r\u00ea \u00e7\u00eey\u00eak n\u00eaverdo. Roj bi roj dersimij\u00ee h\u00ea Erz\u00eengan g\u00ean\u00ee xo dest. Dew\u00ea tirkan \u00fb armen\u00eeyan bi dersimijan ben\u00ee de. Erz\u00eengan yew merkez\u00ea\u00a0 kurdan bo, ez tersena ke Kurdistan avan bo.&#8221;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Rapor de qism\u00ea p\u00ea\u015fn\u00eeyaz\u00ea umumi \u00fb te\u015fh\u00ees de, zafi probleman ra bahs beno. Goreye \u00cenonu meseleya tewr muh\u00eem &#8220;Meseleya Kurdan&#8221; a. Seba halkerd\u00ee\u015f\u00ee na mesela pe\u015fn\u00eeyaz\u00ea xo vano: &#8220;H\u00eere enspektorlux (mufetti\u015ftiy\u00ea) avan bibo \u00fb bi \u00eedarey\u00ea inan bixeb\u00eet\u00eeyo. Kar\u00ea \u00eenan z\u00ee, asay\u00ee\u015f, \u00eeskan \u00fb program\u00ea \u00eekt\u00eesat, rej\u00eeme adl\u00eeye.\u00a0 Seba wilayetan\u00ea rojhelat xusus\u00ee yew rej\u00eem\u00ea adalet bi qanun do tay\u00een bibo.&#8221;<\/p>\n<p>&#8220;Enspektorlux\u00ea (mufetti\u015ftiy\u00ea) yew\u00een \u00fb h\u00eereyin seba \u00eeskan gurey\u00ea yin \u00ea p\u00eel \u00east\u00ea. War\u00ea Wan, M\u00fb\u015f \u00fb Erz\u00eengan v\u00eang \u00ee \u00fb seba vilab\u00eeyay\u00ee\u015fe Kurdan musa\u00eet \u00ee. Wan \u00fb Erz\u00eengan de bi acele, M\u00fb\u015f de bi tedr\u00eec\u00ee \u00fb yew z\u00ee de\u015ft\u00ea Xarp\u00eat de ma mecbur\u00ee ke yew cemat\u00ea tirkan avan biker\u00ee.&#8221;<\/p>\n<p><b>Plan\u00ea Dersim\u00ee<\/b><\/p>\n<p>No qisim, qism\u00ea tewr muh\u00eem\u00ea plan o, nimitik\u00ee yo \u00fb tena \u00e7end tenan ra e\u015fkera yo. Plan, rapor\u00ea de bi namey\u00ea &#8220;Program\u00ea Islah\u00ea Dersim&#8221; de v\u00eeyerena \u00fb seba &#8220;islahkerdi\u015f&#8221; n\u00ea gam\u00ee tede r\u00eaz b\u00ee;<\/p>\n<p>1-\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Zerey\u00ea h\u00eeri seran de\u00a0 terarek \u00fb s\u00eelahronayi\u015f,<\/p>\n<p>2-\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 V\u00eelayet\u00ea Dersim bi usul\u00ea newe de do avan bo. Kumandar\u00ea qolord\u00ee wal\u00ee yo, zab\u00eet (subay) z\u00ee qeymeqam\u00ee qezan \u00ea. Memur\u00ee qezayan gan\u00ee dersimij n\u00eab\u00ee.<\/p>\n<p>3-\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Wal\u00eey\u00eeye sey yew da\u00eerey\u00ea qolordi gor\u00ea armancan gan\u00ee te\u015fk\u00eel bibo; asay\u00ee\u015f, ray\u00eer, mal\u00eeya, \u00eekt\u00eesat, edalet, kultur \u00fb we\u015f\u00ee \u015fax\u00ea ey b\u00ea. Heta \u00eedam \u00fb hem\u00ea \u00eenfaz\u00ee gani wal\u00eey\u00eeye de biqediyo. Usul\u00ea qezay\u00ee gan\u00ee bas\u00eed, xusus\u00ee \u00fb qet\u00ee bo.<\/p>\n<p>4-\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Muhakeme ke alaqadar\u00ea Dersim \u00ea \u00fb teber\u00ee Dersim de y\u00ea, gan\u00ee devlet bi\u015fawo Dersim.<\/p>\n<p>5-\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Hewt tabur\u00ee jendermey\u00ea geyray\u00ea gani bin\u00ea dest\u00ea wal\u00eey\u00eeye de b\u00ee.<\/p>\n<p>6-\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 1935 \u00fb 1936 de ray\u00eer \u00fb qerakol\u00ee virazy\u00ean\u00ee, Wisar\u00ea 1937 de eke hazir bo, di firq\u00ea kuwet diyen\u00ee emr\u00ea wal\u00eey\u00eeye. Bi no tewr Dersim s\u00eeleh ra beno pak.<\/p>\n<p>7-\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 N\u00ea ra p\u00ea qism\u00ea ke \u015fekil d\u00eeyeno Dersim dest p\u00ea keno \u00fb no qisim nimitik\u00ee yo.<\/p>\n<p>8-\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u00ceht\u00eeyac\u00ea ke val\u00eelix luzum d\u00eeyo tedarik bo \u00fb eke dersim\u00eej vere c\u00fb hareket biker\u00ee gan\u00ee program ca de dest p\u00ea biko.&#8221;<\/p>\n<p><b>\u00a0<\/b><\/p>\n<p><b>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Perwerde \u00fb We\u015f\u00eeye<\/b><\/p>\n<p>Vati\u015f\u00ea Inonu gore ver\u00ee 1935 b\u00ea Tirkan kes seba mekteban qabul n\u00eaben\u00ee. Inonu seba n\u00ea pol\u00eet\u00eeka vano: &#8220;Ma na pol\u00eet\u00eeka ra yew fayde n\u00ead\u00ee \u00fb ma kewt\u00ee fek\u00ea \u015far\u00ee. Gan\u00ee na pol\u00eet\u00eeka ra biv\u00eeyeri. Ey ke b\u00ee kurd \u00fb cay\u00ee ke lez ag\u00earen\u00ea tirk\u00ee bid\u00ee wendi\u015f. Heta semed\u00ea banderb\u00eeyay\u00ee\u015f\u00ea tirk\u00ee, mekteb zaf muh\u00eem yew vasita yo. Kurdan ser o semed\u00ea tes\u00eer\u00ea devlet z\u00eadnay\u00ee\u015f doktor zaf muh\u00eem o. N\u00ea cayan r\u00ea doktor\u00ea g\u00earayey\u00ee gan\u00ee bi\u015faw\u00ee.&#8221;<\/p>\n<p style=\"text-align: center\">\n<p style=\"text-align: center\">\u00a0<a href=\"http:\/\/www.kirdki.com\/wp-content\/uploads\/2013\/09\/saygiozturk.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-full wp-image-1878\" alt=\"saygiozturk\" src=\"http:\/\/www.kirdki.com\/wp-content\/uploads\/2013\/09\/saygiozturk.jpg\" width=\"260\" height=\"387\" srcset=\"https:\/\/www.kirdki.com\/wp-content\/uploads\/2013\/09\/saygiozturk.jpg 260w, https:\/\/www.kirdki.com\/wp-content\/uploads\/2013\/09\/saygiozturk-201x300.jpg 201w\" sizes=\"auto, (max-width: 260px) 100vw, 260px\" \/><\/a><\/p>\n<p style=\"text-align: center\" align=\"center\">\n<p style=\"text-align: center\">\u0130smet Pa\u015fa&#8217;n\u0131n K\u00fcrt Raporu<\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><a href=\"http:\/\/www.idefix.com\/kitap\/saygi-ozturk\/urun_liste.asp?kid=54770\">Sayg\u0131 \u00d6zt\u00fcrk<\/a><br \/>\n<a href=\"http:\/\/www.idefix.com\/kitap\/dogan-kitap\/firma_urun.asp?fid=1193\">Do\u011fan Kitap<\/a>,\u00a0 2008, \u00c7apo Diyin,\u00a0 \u00cestanbul.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>N.CELAL\u00ce &nbsp; Belgey\u00ee tarix\u00ee semed\u00ea ro\u015fnkerdi\u015f\u00ea tar\u00eex\u00ea miletan n\u00ee\u015fan\u00ea m\u00fbh\u00eem \u00ea. Her milet n\u00ea belgeyan sey yew qiymeto p\u00eel v\u00eenena \u00fb pawena. Ma kurdan miyan de tarixnu\u015fti\u015fi de yew ekola ver\u00ean \u00e7in a. Tar\u00eex\u00ea kurdan zaf\u00ea het\u00ea \u015faran\u00ea b\u00eenan ra amo nu\u015fti\u015f. Her \u00e7end, \u00e7end eser\u00ea ver\u00ean est\u00ea z\u00ee zaf tay \u00ea. Kurdan bad\u00ea 1900 &hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":13,"featured_media":1878,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[52],"tags":[],"class_list":["post-1876","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","","category-kultur"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.kirdki.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1876","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.kirdki.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.kirdki.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.kirdki.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/13"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.kirdki.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1876"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/www.kirdki.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1876\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1880,"href":"https:\/\/www.kirdki.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1876\/revisions\/1880"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.kirdki.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/1878"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.kirdki.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1876"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.kirdki.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1876"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.kirdki.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1876"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}